فال حافظ

هميشه وقتي در محيط جامعه براي هر يک از ما اتفاقي رخ مي دهد انتظار داريم پليس با تمام سرعت و دقت خود وارد عمل شود و از امنيت ما در مقابل متجاوزان دفاع کند. اگر در گذشته پليس در همان مرحله اول به مقابله با افراد خاطي برمي خاست اما امروزه به مدد ويژگي هاي منحصر به فرد عصر اطلاعات و فناوري ارتباطات، پليس با استفاده از سامانه هاي مراقبت و کنترل نامحسوس و کسب اطلاعات کامپيوتري، اقدامات خود را از فاز برخورد به فاز پيشگيري انتقال داده است. به باور اکثر کارشناسان، نيروي انتظامي متولي امنيت در جامعه است و با توجه به مسووليت خطيري که بر عهده دارد بايد ابزارهاي نوين را در اوج دقت و کميت مورد استفاده قرار دهد. بنا بر اظهارات فعالان نيروي انتظامي استفاده از ابزارهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات در حوزه مديريت نيروي انتظامي از چندين سال پيش آغاز شده است و اين دستگاه از جمله دستگاه هاي پيشرو در زمينه استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات محسوب مي شود.

پليس و فناوري اطلاعات و ارتباطات

نيروي انتظامي ايران که وظيفه برقراري نظم و امنيت عمومي و اعمال قانون در کشور را بر عهده دارد از تعدادي پليس تخصصي براي پوشش حوزه هاي مختلف کشوري از جمله گشت و پيشگيري انتظامي، امنيت عمومي، آگاهي، راهنمايي و رانندگي، مرزباني، مبارزه با قاچاق کالا و مواد مخدر و نيز رده هاي سازماني پشتيباني و ستادي تشکيل شده است. معاونت فناوري اطلاعات و ارتباطات ناجا (فاوا) وظيفه پشتيباني از ماموريت هاي انتظامي ناجا را با تامين تجهيزات و سامانه هاي مبتني بر ICT بر عهده دارد. با توجه به تنوع ماموريت که شامل خدمات انتظامي (آموزش و گواهينامه رانندگي، گذرنامه و کنترل ترددهاي مرزي، وظيفه عمومي و...)، عمليات انتظامي (فرماندهي و کنترل نيرو هاي عمل کننده، گشت پيشگيري، ضابط قضايي، مبارزه با اشرار و مزاحمان امنيت عمومي و...) و پشتيباني (طرح، برنامه و بودجه، آماد، آموزش، خدمات نيروي انساني و...) است، فاوا نيز داراي تقسيمات تخصصي متناسبي است.

مهم ترين وظيفه فاوا عبارت است از پشتيباني اطلاعاتي ماموريت هاي انتظامي، برقراري ارتباطات مورد نياز يگانه يي ماموريتي و ستادي و بهبود روش هاي عملياتي که با به کارگيري فناوري اطلاعات و ارتباطات انجام مي شود.

سرهنگ محمد زارعيان مديرکل دفتر تحقيقات و فناوري اطلاعات و ارتباطات ناجا، نيروي انتظامي را در به کارگيري تجهيزات حوزه ICT پيشتاز ارگان هاي ديگر مي داند و معتقد است براي اينکه بتوان خدمات قابل ارائه به مردم را خوب مديريت و پشتيباني کرد از ابزاري به غير ازICT نمي توان استفاده کرد.

زارعيان تجهيزات و سامانه هاي مربوط به فاوا را به سه قسمت تقسيم مي کند و مي افزايد؛ در حوزه هاي مختلف ناجا نياز به فناوري اطلاعات و ارتباطات به طور گسترده ديده مي شود بر همين اساس تجهيزات به کارگرفته شده در اين ارگان به سه قطب ازجمله تجهيزات و سامانه هاي مراقبت الکترونيکي (که تامين کننده اطلاعات مورد نياز فرماندهي از صحنه ها و ميادين عملياتي است)، شبکه هاي مخابراتي ثابت و سيار (که براي انتقال اطلاعات صحنه به مراکز فرماندهي و نيز انتقال دستورات و هماهنگي بين فرماندهي و نيروهاي عمل کننده است) و در نهايت سامانه هاي پردازش و مديريت اطلاعات (که نقش نگهداري، تحليل و تفسير، توزيع و تسهيم اطلاعات و دانش را ايفا مي کنند و سامانه هاي جامع نرم افزاري لازم را براي عمليات، خدمات و پشتيباني ايجاد و اداره مي کنند)، تقسيم مي شود.

زارعيان در ادامه در توضيح هريک از اين سه قطب مي افزايد؛ مراقبت الکترونيکي به استفاده نيروهاي پليس از ابزارهاي الکترونيکي به منظور پايش و کسب اطلاعات از صحنه ها و ميادين عملياتي يا تعقيب مجرمان گفته مي شود. در واقع از ابزارهاي الکترونيکي براي تقويت حواس و توانايي تشخيص استفاده مي شود. حسگر مهم ترين عنصر يک سيستم مراقبت الکترونيکي محسوب مي شود که آثار منتشره از صحنه يا اهداف را که معمولاً به يکي از صورت هاي انرژي مثلاً نور، صوت، امواج راديويي يا حرارتي، اشعه ايکس يا ليزر است به صورت تصوير، علامت يا توصيف ديگر براي مشاهده کننده مجسم مي سازد و شامل انواعي چون حسگرهاي نوري يا دوربين هاي ثبت عکس و ويدئو، حسگرهاي راديويي يا رادارها، حسگرهاي حرارتي، حسگرهاي فرابنفش، حسگرهاي ليزري، حسگرهاي صوتي شامل ميکروفن لرزه نگار و...، حسگرهاي موقعيت و تعادل و حسگرهاي شيميايي مي شود.

بنابر اظهارات زارعيان، ناجا سيستم مخابراتي و زيرساختي منحصر به فردي را داراست. سيستم مخابراتي ناجا به گونه يي است که شبکه هاي مقرهاي مختلف ناجا را به يکديگر متصل مي سازد. در واقع سيستم مخابراتي نيروي انتظامي مانند تلفن يک خانه است که تمام افراد از آن استفاده مي کنند. در خصوص شبکه هاي کامپيوتري هم وضع به همين صورت است يعني سيستم کامپيوتري کل ناجا به يک شبکه واحد متصل است که اسم اين شبکه امين گذاشته شده است.

بنابراين شبکه هاي مخابراتي ثابت ناجا به وسيله حجم انبوهي از سخت افزارهاي مختلف شامل انواع سوئيچ هاي ديجيتالي تلفني و ديتا با ظرفيت هاي مناسب، شبکه هاي کابلي توزيع، مالتي پلکسرها و سيستم هاي انتقال و راديويي مايکروويو، خطوط انتقال پرظرفيت فيبر نوري، سوئيچ ها و مسيرياب هاي IP، مودم هاي تلفني و DSL (براي انتقال ديتا به جا هايي که شبکه WAN هنوز گسترش نيافته) و دستگاه هاي انتقال تلفن روي شبکه ديتا (VoIP) (براي جا هايي که شبکه توزيع تلفن کامل نشده) شکل گرفته است.

مديرکل دفتر تحقيقات و فناوري اطلاعات و ارتباطات ناجا در توضيح سامانه هاي پردازش و مديريت اطلاعات نيز مي گويد؛ اين سامانه ها حلقه تکميلي سيستم مديريت دانش ناجا را شکل مي دهند که وظايف نگهداري، تسهيم و توزيع، توليد و به کارگيري، ارزيابي و توسعه دانش را برعهده دارند. اين سامانه که از آن به عنوان حوزه نرم افزار و سيستم جامع هم ياد مي شود سرويس هاي متنوع آي تي را در اختيار مردم مي گذارد مانند دفاتر خدماتي پليس «10 که براي کارهاي عملياتي، پشتيباني و خدماتي ازجمله صدور گذرنامه، دريافت جرائم رانندگي، اماکن، دريافت عدم سوءپيشينه و به طور کل خدماتي را که ارائه آنها مستلزم سرعت و دقت بيشتري است، به صورت الکترونيکي ارائه مي کند.

پليس سايبر

اساس و بنياد هر جامعه، چه کوچک و چه بزرگ، بر اصولي استوار است که بدون آنها شيرازه جامعه از هم گسيخته خواهد شد. گفته مي شود مهم ترين اين اصول، نظم و قانون است. جامعه مجازي نيز به همين صورت است. فضاي سايبر در واقع محيطي مجازي براي فعاليت هاي اجتماعي است. مهم ترين ويژگي اين فضا، استقلال از زمان و مکان است. با شکل گيري فضاي سايبر، مرزها کمرنگ تر شده است و جهاني شدن در کليه امور اجتماعي به وضوح ديده مي شود. سرعت، ارزاني، بالا بودن کيفيت، نزديکي و در دسترس بودن، شفافيت و تنوع از ويژگي هاي فضاي سايبر است. در اين فضا همان گونه که فعاليت ها سريع تر و دقيق تر انجام مي شود، جرائم نيز پيچيده تر، سريع تر و کم هزينه تر انجام مي شود. به عنوان مثال در دنياي واقعي، محيط فيزيکي محدوديت ها و موانع بزرگي را براي مجرمان و تبهکاران ايجاد مي کند اما در فضاي سايبر چنين موانع فيزيکي وجود ندارد. به دليل ويژگي هاي خاص فضاي سايبر، اين فضا به قوانين کارآمد نياز دارد. از سوي ديگر اجراي قانون نيازمند سيستمي است که بر فعاليت هاي شبکه نظارت کند و به تعقيب و دستگيري مجرمان در محيط سايبر بپردازد. به چنين سيستمي، «پليس سايبر» مي گوييم.

پليس سايبر با اسامي مختلفي چون پليس شبکه ، پليس وب و غيره در کشورهاي مختلف شکل گرفته است و حتي برخي کشورها اين وظيفه را به CERT (تيم واکنش سريع به مشکلات رايانه يي) واگذار کرده اند. از جمله کشورهاي پيش رو در ايجاد پليس سايبر مي توان به امريکا، فرانسه، چين، ژاپن، هند و کره اشاره کرد.

هند نيز اولين ايستگاه پليس سايبر خود را در سال 2001 در بنگلور ايجاد کرد. پليس سايبر هند يا CCPS وظيفه دارد با جرائم فضاي سايبر از قبيل نفوذ غيرمجاز، خرابکاري اطلاعات و کلاهبرداري اينترنتي مقابله کند.

ايجاد پليس سايبر در هند در شرايطي است که اين کشور در سال 2000 اين قانون را براي مقابله با جرائم رايانه يي خود به تصويب رسانده بود اما در کشور ما سال هاست که اين قانون در مرحله تدوين خود به سر مي برد هر چند که گفته مي شود اداره کل مبارزه با جرائم رايانه يي در معاونت آگاهي نيروي انتظامي ايجاد شده است اما آيا اين معاونت توانسته است در برخورد با مجرمان مجازي از قانون خاص رايانه يي استفاده کند سوالي است که پرونده هاي موجود در اين زمينه مي تواند به آن پاسخ دهد.

با توجه به اين نکته که نيروي انتظامي مسوول برقراري نظم در جامعه است، اين ارگان مي تواند با در دست گرفتن ابتکار عمل و از دست ندادن فرصت ها، مسووليت نظم و امنيت در اين حوزه بزرگ اجتماعي را نيز بر عهده بگيرد. البته بايد براي مقابله قانوني با جرائم فضاي سايبر، قوانين لازم تدوين شود که متاسفانه اين اتفاق هنوز در کشور ما رخ نداده است و فعلاً بعد از سال ها انتظار تنها کليات لايحه جرائم رايانه يي به تصويب مجلس رسيده است.

زارعيان در خصوص پليس سايبر اظهار مي دارد همان طور که فضاي فيزيکي در هر لحظه مورد حملات شديد بعضي از افراد قرار مي گيرد با توجه به گسترده شدن فضاي وب در جامعه اين فضا نيز از خطرات اين افراد در امان نمانده است. از همين رو در ايران نيز براي مقابله با اين افراد پليسي به نام پليس سايبر شکل گرفته که اين پليس در حال حاضر در معاونت آگاهي ناجا مشغول به فعاليت است و در آينده نه چندان دور مستقل خواهد شد. وي در ادامه مي افزايد؛ با وجود اينکه هنوز قانون جرائم رايانه يي در ايران به تصويب نرسيده است اين واحد تنها نيرويي است که از بروز جرم هاي سايبر جلوگيري کرده است و اميد مي رود با تصويب قانون و مشخص شدن مصاديق جرم هاي رايانه يي کارايي اين بخش افزون تر شود.

ناجا و بودجه 90 ميليارد ي

اما فعاليت ناجا در حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات به همين جا ختم نمي شود. يک بعد از وظايف نيروي انتظامي علاوه بر به کارگيري پيشرفته ترين ابزارآلات حوزه آي تي براي تسريع در کارها، آشنايي و آگاهي مردم نسبت به مقوله امنيت، فرهنگسازي و جلب مشارکت مردم در پياده سازي امنيت در جامعه است. بر همين اساس نيروي انتظامي کشور در چند سال اخير با برپايي نمايشگاه پليس و فناوري اطلاعات و ارتباطات، سعي در آشنايي مردم با اقدامات ناجا و امکاناتي که از طريق اين دستگاه به مردم ارائه مي شود، کرده است.

در چند روز برپايي اين نمايشگاه يکي از خبرهاي مهم و تعجب برانگيزي که به گوش رسيد خبري در خصوص اختصاص بودجه 90 ميلياردي نيروي انتظامي براي هزينه در بخش فناوري اطلاعات و ارتباطات بود. فرمانده ناجا در مراسم افتتاحيه نمايشگاه پليس و فناوري اطلاعات و ارتباطات اظهار داشته بود امسال بودجه يي که براي بخش دانش و پژوهش تخصيص داده شده، حدود 11 ميليارد تومان است که ظرف چند سال گذشته 10 برابر شده است.

سردار اسماعيل احمدي مقدم افزوده بود در حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات اعتباري که براي سال جاري در نظر گرفته شده حدود 80 ميليارد تومان است و به رغم آنکه امکان افزايش اين بودجه وجود دارد اما در حال حاضر معاونت فناوري اطلاعات و ارتباطات به دليل نداشتن آمادگي فني امکان جذب اين رقم را ندارد.

وي با بيان اينکه تاکنون تلاش پليس بر اين بوده که خودش را در برابر تهديدات محيط پوشش بدهد، مي افزايد؛ يک حرکت رو به جلو در محيطي مناسب باعث شد نيروي انتظامي در برنامه چهارم وارد حوزه رقابتي شود يعني نگاه خود را از درون سازماني به برون سازماني ببيند و در نگاه جديد ناجا درحالي که تهديدات را در نظر دارد به دنبال استفاده از فرصت ها نيز است و صرفاً بر موضوعات داخل سازمان متمرکز نيست. احمدي مقدم در ادامه تصريح کرده بود امسال حدود 11 ميليارد تومان به حوزه پژوهش و دانش تخصيص داده شد که البته هرچه در اين حوزه هزينه شود، بازگشت مالي خواهد داشت و درآمدش در خودش نهفته است و تلاش مي کنيم در پايان برنامه پنجم کفه ترازوي سازمان نرم افزاري نسبت به سازمان سخت افزاري سنگين تر شده باشد که اين موضوع مستلزم داشتن سرعت و انجام امور زيربنايي و سرمايه گذاري انساني و آموزش و پژوهش با همکاري ساير مجامع علمي است.

زارعيان در خصوص ادعاي فرمانده ناجا براي اختصاص 90 ميليارد تومان به حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات مي گويد؛ «اين رقم يک رقم تمثيلي بوده است و منظور ايشان از اينکه هنوز معاونت فناوري اطلاعات و ارتباطات آمادگي جذب اين رقم را ندارد اين است که هنوز در اين واحد، جا براي گسترش فعاليت بيشتر وجود دارد. در حال حاضر ما در قسمت مخابراتي و زيرساختي با مشکلات کمتري مواجهيم اما در زمينه الکترونيکي با مشکلات گسترده يي روبه رو هستيم که اين مشکلات هم به ما برنمي گردد بلکه به عدم همکاري سازمان ها و ارگان ها برمي گردد که نمي توانند امکانات فني مورد نيازما را فراهم کنند. بنا بر اظهارات زارعيان بزرگ ترين مشکلي که باعث شده است بسياري از پروژه هاي ناجا در حوزه ICT به نتيجه نرسد عقب بودن کشور در به کارگيري آي تي و مشخص نبودن سياستگذاري هاي دولت در اين بخش است.

---

به باور اکثر کارشناسان در حال حاضر پليس در جايگاهي قرار دارد که حتي اگر تمايلي براي رفتن به سمت الکترونيکي شدن نداشته باشد، به دليل اينکه با مردم سروکار دارد جامعه اين بخش از دولت را تحت فشار قرار مي دهد و از پليس تقاضاي دريافت خدمات الکترونيکي را دارد. به باور فعالان نيروي انتظامي، ناجا تنها ارگاني است که در حوزه دانش و فناوري نه تنها از دنيا عقب نيست بلکه همگام با دنيا حرکت مي کند. البته در اين بين ضعف هايي هم ديده مي شود که آن هم به عقب بودن جامعه از حوزه آي تي مرتبط مي شود و اينکه هنوز ارتباط ميان کاربران و ارائه دهندگان خدمات در کشور برقرار نشده است.